DECEMBER 9, 2022
  • DECEMBER 9, 2022
  • Chicago 12, Melborne City, USA
Sosyete

Sòl/Sabotay, yon aktivite ekonomik ki penmèt anpil ayisyen reyalize vi yo

An Ayiti, se pa tout aktivite ekonomik ki rapòte lajan. Sa fè li difisil pou anpil ayisyen sere ti kòb nan sa y ap antre chak jou. Sèl mwayen pou yo fè sa se mete l nan yon sòl oubyen yon sabotay. Yon aktivite ki penmèt anpil nan yo reyalize gwo pwojè tankou bati kay, achte machin, peye lekòl, pran swen fanmi, elatriye.

Zafè sòl nan peyi Dayiti se yon aktivite ki rasanble anpil moun san distenksyon. Elèv lekòl, etidyan, ti machann, anplwaye nan tout kalite antrepriz, elatriye. Tout mache sòl. Gen sòl ki peye chak jou, lè sa, chak jou yon moun touche. Nan ka sa, yo rele l sabotay. Pou sila yo ki peye chak semèn osinon chak mwa, yo kenbe non sòl la. Lè sa, yon moun touche chak semèn oubyen chak mwa.

Kouman yo òganize sòl la?
Sòl la fèt ak plizyè moun. Yo antann yo sou kantite lajan bay e sou kantite y ap resevwa. Chak moun bay menm kantite lajan an nan lè yo deside pou sa a (swa chak jou, chak semèn osinon chak mwa). Chak fwa yo peye, yon moun touche jiskaske tout moun fin touche nèt. Finalman, tout moun mete menm kantite lajan e yo touche menm kantite lajan. Moun ki monte sòl la, yo rele l manman sòl si se yon fanm, si se yon gason, yo rele l papa sòl.

Lora, yon machann k ap vann Pòtay Lewogàn ki gen abitid mache sòl deklare: « Mwen koumanse mache sòl depi lè m te timoun kay paran m. M pa t gen twò gran nesesite pou lajan, men m te fè l pou m te ka reponn ak kèk bezwen san m pa t oblije mande paran m. » Lora kontinye pale pou l temwaye bonte sòl la genyen. Li fè konnen l te koumanse nan sòl 1 goud, li pase 2 goud ale nan 5 a 25 goud, kounyeya li mache sòl 5 000 goud.

Lora deklare gen moun pwòch li ki fè gwo kay, achte bèl machin ak lajan sòl sèlman. Moun sa yo fè pati yon gwoup moun ki reyalize tout vi yo ak fanmi yo nan aktivite sòl la. Depi l piti jouk li marye, li prèske nan 50 lane, li pa janm kite sòl la. Si moun ki mache l yo gen avantaj yo, manman oubyen papa sòl yo ap bouske enterè pa yo tou.

Kisa manman ak papa sòl yo jwenn kòm benefis?
Moun ki pran inisyativ monte sòl yo prèske fè menm pwofi paske tout jwenn benefis y ap chache a. Men chak moun gen yon jan yo jere dosye a. Pou Valéry Dimanche, yon etidyan nan inivèsite, pa l la byen estriktire. Li rele l « Ekonomi Pa m ». Gen plizyè gwoup k ap mete lajan. Selon kantite kòb la, li konn pran soti 25 pou rive 250 goud sou chak moun. Li rele kòb sa a frè de sèvis.

Kanta pou Waken, yon elèv k ap fè filo nan Pòtoprens, sòl pa l la peye 500 goud chak samdi. Lè tout moun peye, li vini 10 mil goud (2 mil dola ayisyen). Walken pa chwazi pran pousantaj sou kòb moun yo lè yo touche. Men li pase kondisyon avèk yo anvan menm yo antre nan sòl la. Si gen 24 moun antou, y ap peye 25 men (25 fwa). Dènye men an pou li. Boutofen, li touche 10 mil goud menm jan ak tout moun. Li pa peye sòl la, men antanke papa sòl, li touche yon men pou fatig li ak sèvis li rann.

Yon lòt bò, Johhny Orelus li menm, pa pran lajan sou moun yo chak lè yo touche ni mande yo peye yon dènye men. Li jis pran 2 premye men sòl yo pou kò l.« Si sòl la vini mil oubyen 2 mil dola, m pran 2 premye men yo, m brase kòb la. M ka bay eskont oubyen bay li ak enterè, sa ede m jwenn kòb la ak benefis. » Johnny pran premye men yo li miltipliye kòb la e kontinye peye sòl la nan benefis yo. Pou li menm, sa rapòte l plis.

Ki enpòtans sòl la nan ekonomi enfòmèl la?
Pou Jeff Mathurin, ekonomis ak pwofesè, sòl la pote 3 avantaj nan sektè fòmèl la. Premyèman, li montre yon nivo òganizasyon ant moun yo. Lè gen 50 jiska 100 moun ki reyini nan yon Kaye oswa nan yon espas, li montre yon aspè fòmèl anndan enfòmèl la. Si yo ta gen lide fòme yon òganizasyon fòmèl pou fè aktivite ekonomik ak moun sa a yo l ap fasil pou repere yo.

Dezyèmman, ekonomis lan panse zafè sòl ak sabotay la jwe yon gwo wòl nan alimante kèk enstitisyon ekonomik tankou kès popilè yo. Kès sa a yo trè pwòch popilasyon an. Se aktivite nan sektè enfòmèl la ki alimante yo epi ki fè lajan sa yo redistribiye bay ti machann yo.

Twazyèmman, mèt Mathurin fè konnen, nan fanmi yo, sòl la penmèt moun yo fè yon eksplwa. Moun ki manyen kòb chak jou yo, ti machann, moun k ap vann jounen oubyen moun k ap fè manje pou vann yo pa t ap ka konsève kòb oubyen fè l fè yon lòt chimen piske li pa anpil. Men lè moun nan konnen li gen obligasyon pou l bay li chak jou oubyen chak mwa, li degaje l bay li. Sa fè yon moun ki prèske pa t ap ka sere anyen fè yon eksplwa. Moun yo konn menm leve sòl la pou yo monte yon komès, ranfòse biznis yo oubyen achte manje mete lakay yo. Sòl la rete yon motè ki kenbe ekonomi enfòmèl la nan peyi a.